|
In deze Oudejaarsbrief:
Smakelijk eten! Tafelen in 1654
Mareike Naumann
Beste mensen,
Er was iets te vieren en daar hoort naar traditie een traktatie bij, iets te eten, iets lekkers, dat ziet u hierboven op een fotogram getiteld;’De Jarige Stad’ gesitueerd in Amsterdam anno 2025, van kunstenares Mareike Naumann. https://www.mareikenaumann.com Behalve dat er iets te vieren was drukt Mareike hiermee ook symbolisch de oude traditionele bestuurscultuur met mannen uit, waar een nieuw beeld tegenover staat namelijk de eerste vrouwelijke burgemeester van de stad Amsterdam. ’Rechtop en vol trots staat ze daar en snijdt de taart aan, een handeling die symbool staat voor de start van een ander tijdperk,’ vertelt Mareike.
En op de foto hieronder vertelt de Amerikaanse kunstenares Shayna Leib ons bij haar 'voedsel-en dessertkunst' van glas dat taarten en desserts het krachtigste voedsel zijn. 'We raken verstrikt in schuldgevoel, verlangen, onthouding en aantrekkingskracht. We vieren er verjaardagen mee. Grootouders verwennen kinderen ermee en het is het eerste dat geschrapt wordt als we op dieet gaan. En… sommigen zoeken er het eerste troost bij'.
Shayna Leib [o.a. glaskunstenaar] 'Macaron au framboises', onderdeel van 'Pâtisserie: French Series', Kunstmuseum in Den Haag tijdens de tentoonstelling [ 2024-2025 ] ‘Grand Dessert: de geschiedenis van het toetje’.
Dat was anno 2025 maar hoe was het om in 1654 iets te vieren, bijvoorbeeld op oudejaarsavond? Wat aten de mensen toen en hoe is dat in beeld gebracht? Hoe tafelden zij in de 17e eeuw, een tijd van kaarslicht, kruidige geuren en warme gezelschappen, ook wel de Gouden eeuw genoemd? Ik probeer het mij voor te stellen.
Het is oudejaarsavond in december 1654 en de grachten van Amsterdam zijn bevroren, het is guur en stil buiten. In het huis van lakenverver, schrijver en kunstverzamelaar Jan Six aan de Klovenierswal 101, brandt het haardvuur. De familie heeft zich verzameld rond een lange ronde tafel, bedekt met linnen kleed en versierd met dennentakken en appels. Het is een tijd van kaarslicht, kruidige geuren en warme gezelschappen. Het wachten was op zijn vriend Rembrandt die enige tijd geleden een portret van hem had geschilderd en bij hem zou komen eten en waarvan hij mecenas en beschermheer was. Het schilderij van Rembrandt was in de smaak gevallen en vol trots hing het bij hem aan de muur.
 Jan Six, [1618 - 1700] door Rembrandt. Het portret in de woning van de familie Six. Jan Six was een Amsterdamse regent en schrijver. Amsterdams regent
Ergens in zijn kladboek had Jan Six heerlijke recepten van zijn eigen hand gevonden die op deze avond - de laatste avond van het jaar- hopelijk met veel smaak zouden worden verorberd. Zo stond er een leverpasteitje op het menu, een groene salade van kropsla, komkommer, dragon, postelein en goudsbloem gevolgd door gestoofde kip met fruit, zoals sinaasappels, limoen, foelie, suiker en witte wijn. Als hoofdgerecht had Jan gestoofd rundvlees met groenten, zoals uien, wortels en rode wijn gekozen. Tot slot compleet gemaakt met citroentaart, kaastaart en gekonfijte walnoot. Dit alles vervaardigd dankzij een overvloed aan suiker en specerijen. Misschien kwamen zijn stadgenoten Vondel en Spinoza ook nog langs, dan konden ze gelijk mee-eten. De kaarsen in koperen kandelaars wierpen een flakkerend licht in de kamer en de geur van kaneel, nootmuskaat en gestoofde kip en vlees hingen in de lucht.
Stilleven met kalkoenpastei, Pieter Claesz, 1627, Rijksmuseum
 Bartholomeus van der Helst, De Nieuwmarkt in Amsterdam, 1666
Elders op de wereld verheugden de Palestijnse Khalil, smid van Jeruzalem en zijn vrouw Mariam zich ook op een feestelijke oudejaarsavond met hun familie, vrienden en bekenden. Het was prima weer voor een dergelijk bijeenzijn, ongeveer 23 graden en gelukkig droog. De zon gleed langzaam achter de heuvels en haar laatste stralen kleurden de stenen huizen goud.
Arabische markt in Qalawun Mosque Cairo 1907 Alberto Rossi
Zij hadden voor deze bijzondere oudejaarsavond, het was 31 december 1654 volgens het Gregoriaanse kalenderjaar, die overigens lang niet overal gangbaar was, allerlei gerechten uitnodigend klaar staan, zoals Linzensoep, Maqluba - een omgekeerde rijstschotel met vlees en groenten - en natuurlijk heerlijke zoetigheden zoals dadels, honinggebak en sesamkoekjes.
En dan de hemel; een prachtig landschap vol van twinkelende sterren. Het gaf ze een heerlijk gevoel van ruimte, licht en vrede. De oogsten waren goed geweest en ze hadden gelukkig in betrekkelijk vreedzame en stabiele omstandigheden kunnen leven, vergeleken met de aangrenzende gebieden, zoals Syrie en Libanon, maar ook Europa. Alle reden om de overgang van het jaar met een moment van bezinning, hoop en gemeenschap in te gaan.
Na de feestelijke maaltijd wilden ze met z’n allen nog naar de heilige stad Bethlehem gaan, dat niet zover van Jeruzalem lag, want oudejaarsavond viel samen met de periode van Kersttijd en vele Pelgrims en lokale christenen kwamen daar samen om het jaar af te sluiten. In Bethlehem dat lag op Palestijns grondgebied, genoten ze nog van wat wijn en porties gemixt gedroogd fruit van vijgen, druiven, dadels en granaatappels. In Jeruzalem immers, waar ze woonden gold de Gregoriaanse kalender niet en had 31 december geen speciale betekenis. Daar was geen centrale viering en Joden vierden hun nieuwjaar op een ander tijdstip namelijk in september, veelal in de synagoge.
Werk van Maurice Bompard, een sfeervolle scene van een maaltijd in een oase in Algerije. Maurice Bompard 1857- 1936. Franse schilder bekend om zijn oriëntalistische stijl met vaak geromantiseerde beelden van het Midden-Oosten
Spinoza
Inmiddels was Benedictus de Spinoza, filosoof en politiek denker, klaar met het slijpen van brillenglazen en lenzen voor microscopen om in zijn levensonderhoud te voorzien, op weg naar Jan Six. Het beloofde een mooie avond te worden ondanks dat zijn vader was overleden. Ondertussen begon hij steeds meer afstand te nemen van religieuze dogma’s en stelde kritische vragen over de Thora en de aard van God. Een ongemakkelijke situatie, want dat leidde tot groeiende spanningen binnen zijn gemeenschap, de Portugees-Joodse Gemeenschap in Amsterdam, een groep afstammelingen van Joden die uit Spanje en Portugal waren gevlucht voor de inquisitie en waar zijn vader een gerespecteerd lid van was geweest.
In die tijd vestigden zich vooral veel Joden in Amsterdam omdat de stad een relatief gezien tolerante houding aannam ten opzichte van religieuze minderheden. En zo groeide de stad uit tot een belangrijk centrum van Joodse Cultuur en Religie in Europa.
Spinoza had de viering van het Joodse Nieuwjaar, Rosj Hasjana, al gevierd want dat was dit jaar gevallen op 24 en 25 september. De maaltijden draaiden om symboliek en traditie, waarbij elk voedsel gepaard ging met een zegening en een wens voor het komende jaar.
Clara Peeters [1594 Antwerpen] – Stilleven met kazen, amandelen en krakelingen: toont typische ingrediënten die ook in Joodse huishoudens voorkwamen
De feestelijke maaltijd had bestaan uit appels met honing, voor een zoet nieuw jaar, ronde challah: zoete, ronde broodjes als symbool voor de cyclus van het leven, granaatappels: voor overvloed en goede daden, vis (met kop): ”Dat we het hoofd mogen zijn en niet de staart” en tentslotte: dadels, bieten, prei, pompoen, en wortels: elk met een specifieke wens voor het nieuwe jaar, zoals geluk, bescherming en spirituele groei.
Behalve een groep afstammelingen van Joden uit Spanje en Portugal die naar Amsterdam waren gevlucht, waren er ook vluchtelingen in Noord- Amerika aangekomen die eveneens hun tradities op eigen wijze vierden.
Tekening van Nieuw-Amsterdam uit 1650-1654, ontdekt in 1991 in de collectie van het Weense Albertina Museum. Het is waarschijnlijk de oudste, levensechte tekening van de kolonie
Zo waren op 25 september 1654, terwijl de wind waaide over de Hudson en de zon langzaam wegzakte achter de houten daken van de Nederlandse nederzetting Nieuw Amsterdam, dat lag op het zuidelijkste puntje van het eiland Manhattan, Levi en Rachel druk bezig geweest met de voorbereidingen voor de feestelijke viering van de oudejaarsavond.
In hun bescheiden huis, aan de rand van de nederzetting, brandden nu kaarsen in koperen kandelaars, terwijl de geur van gestoofde vis, uien en kaneel hun kamer vulde. Rond de tafel zaten zestien mensen: mannen, vrouwen en kinderen. Ze waren de eerste Joodse families die enkele maanden eerder waren aangekomen uit Recife, Brazilië, op de vlucht voor de Portugese inquisitie.
Op tafel stonden gerechten die herinnerden aan hun Iberische of te wel Spaanse en Portugese roots zoals: pescado con tomate, witte vis gestoofd in een rijke tomatensaus met knoflook, ui en paprika. Pan de huevo, een zacht zoet broodje met ei, en een zoete tishpishti van griesmeel en honing als dessert.
Joods Tafereel. POSTCARD vervaardigd in Amerika
Levi stond op en sprak een zegen uit over de wijn in de taal van zijn voorouders en zijn woorden waren doordrenkt van hoop: ”Baruch Atah Adonai… Gezegend bent U, Eeuwige, die ons heeft beschermd in tijden van storm en ons heeft gebracht naar een land waar we opnieuw kunnen bouwen.” De kinderen luisterden aandachtig, sommigen nog onwennig in deze nieuwe wereld. Buiten klonken de klokken, die het einde van het jaar aankondigden. Binnen was het warm en gevuld met verhalen over hun vorige Braziliaanse stad Recife en over hun grootouders die Psalmen zongen in het geheim, en over de toekomst die ze nu mochten dromen. Ze zongen zachte melodieën en eindigde de avond met een gebed voor vrede – shalom - en een wens dat het nieuwe jaar hen zou brengen wat ze het meest verlangden: veiligheid en vrijheid.
En in Nederland, bestaande uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, vierden Boeren, Burgers en Buitenlui op hún wijze oudejaarsavond. Nog niet zo lang geleden was de Republiek onstaan uit de opstand tegen Spanje, vanwege de 80 jarige oorlog, waarvoor in 1648 de Vrede van Münster was getekend. Jan de Witt leidde het land.
De boerenfamilie Van der Velde bijvoorbeeld, woonde in een rietgedekt boerderijtje nabij Gouda en zij hadden een stevige maaltijd nodig na een dag hard werken. Hun oudejaarsmaaltijd bestond uit Gortepap: een dikke pap van gerst, gekookt in melk of water, gezoet met een beetje honing als dat voorhanden was. En verder roggebrood met gerookt spek dat ze zelf gemaakt hadden en dat maanden was gerijpt in de rookschuur. Als feestelijke traktatie aten zij tenslotte appels uit de kelder, geschild en gestoofd met kaneel. En de kinderen kregen een beker warme bierpap, een mengsel van oud bier, melk en eieren, om warm te blijven.
Op het schilderij van Pieter Bruegel de Oude, Boerenbruiloft [ca. 1568], zien we de boerse gulzigheid.
Voor burgers in de stad Delft was het jaar 1654 getekend door de tragische kruitramp in het centrum van Delft waar een gigantische opslagplaats volledig was weggevaagd met honderden doden tot gevolg, waardoor Burgers troost zochten in samenzijn. De familie De Wit, een gegoede ambachtsfamilie, serveerde op oudejaarsavond: Pastei met duif, een luxe gerecht in bladerdeeg, geserveerd met een saus van wijn en kruiden. Verder: gedroogde vijgen en noten, geïmporteerd via de VOC, een teken van welvaart. En ze proostten met een kruidige rode wijn en een stevig stadsbier. Na het eten lazen ze uit de Bijbel en zongen ze bij het haardvuur.
Voor de buitenlui en reizigers, dagloners, en marktlieden, was oudejaarsavond wat minder feestelijk, maar niet zonder warmte. In een herberg langs de weg tussen Utrecht en Amersfoort zaten Arents Dirkszoon en Jan Voerman bij elkaar te genieten van een eenvoudige maaltijd met erwtensoep, kaantjes en reuzel op brood, en bier, altijd goedkoop en veiliger dan water. En werd er gelachen, geroddeld en gezongen, soms met een draailier als begeleiding. En toen de klok in de kerktoren middernacht aangaf wensten ze elkaar een gezegend nieuwjaar toe. Warm, eenvoudig maar vol verwachting.
Amerika
Nog even terug nu naar het Amerika van 2025, want eten blijft een brug naar verschillende werelden. De Amerikaanse voedselcultuur is een spiegel van de samenleving, divers en dynamisch maar … er vindt momenteel een behoorlijke verschuiving plaats. De belangrijkste voedseltrend bestaat daar op het ogenblik uit plantaardige maaltijden, koken met weinig afval, functionele dranken en lokaal ingekochte ingrediënten die de duurzaamheid bevorderen.
'Grote eetlust' van de Amerikaanse kunstenaar Christopher Boffoli in de serie Big Appetites
Daarnaast is 'voedselkunst' in Amerika geëvolueerd tot een expressievorm die draait om kritiek op de voedselcultuur en zie je verbeeldingen van voedselkunst als identiteit. Zoals bijvoorbeeld gigantische sandwiches en hamburgers als comfort food met een twist.
Amerikaanse kunstenaar Christopher Boffoli - in de serie Big Appetites
Tot slot
Tafelen is een ritueel, een moment van rust in bijna alle tijden en perioden, mits er geen oorlog heerst. Laat onze tafels plekken van gastvrijheid en verbondheid zijn. En als u niet wilt tafelen of u houdt er niet van, maar u houdt wel van een 'tasje' voedsel, dan is er altijd nog: Rommydebommy! Kijk maar!
Foto: Rommydebommy 'Tas Charlotte aux framboises', 2023. Chef-kok inspired by FOOD. Wereldwijde verzending. Eigenlijke naam: Rommy Kuperus. Harlingen, The Netherlands Accessories/Fashion Designer. Site: rommydebommy.com
Of... toch liever een Nederlands broodje met ei van Tjalf Sparnay?
Voedselschilderij Stilleven van Tjalf Sparnay een Nederlandse kunstenaar en fotograaf, geboren in Haarlem in 1954. Hij staat inernationaal bekend om zijn indrukwekkende hyperrealistische schilderijen, die hij zelf liever aanduidt als megarealisme
Ik wens u , hoe navrant ook in deze tijd van buitenissige oorlogsvoering en uithongering van kinderen en volwassen, en niet zonder schroom en schuring van geweten, toch smakelijk eten, en veel voorspoed en geluk voor 2026!
‘Zodra je gaat ontmenselijken, verlies je’
Monica Maat
[Volgend jaar vertel ik u graag meer over de plannen i.v.m. mijn 50- jarig kunstenaarschap].
Oorlogstaart, Puddingtaart of Beppe-taart
Recept: Recept afdrukken . Voorbereidingstijd 45 min + 4 uur. Totale tijd: 4 uur en 45 min. Porties: 10 personen.
Equipment: 1 Springvorm van 28 cm.
Ingrediënten: 140 gr. Custardpoeder, 140 gr. Suiker, 2 L. Melk, 250 gr. Aardbeien jam, 8 stuks Beschuiten, 1 pak Maria biscuit aantal afhankelijk van aantal laagjes, 200 ml. Slagroom
Bronnen:
Kenniscentrum Israël| Palestina♦Joods Museum ♦Geschiedenis Beleven.nl [Uitbundig tafelen / van Hof tot Taverne] ♦ Geschiedenis.nl ♦ Kunst Werkt ♦ De Kunstmeisjes ♦Kunstvensters.com [profiel van de Gouden Eeuw] ♦Eetverleden.nl ♦Mixed grill.nl [magazine over kunst en cultuur]♦Feest in de Gouden Eeuw [ Nederlands Dagblad] ♦Co-pilot.
Contact met mij opnemen? Laat een reactie achter op mijn site.
|